Do roku 2020 opisano około 148 tysięcy gatunków grzybów — a rzeczywista ich liczba jest z pewnością znacznie wyższa. Każdego roku naukowcy opisują około 2 tysiące nowych gatunków, a szacuje się, że ok. 90% grzybów nadal pozostaje nieznanych.
Umiarkowany klimat panujący w Polsce sprzyja rozwojowi wielu z nich — w tym grzybów psylocybinowych o właściwościach halucynogennych.
Najważniejsze wnioski
- W Polsce naturalnie występuje kilka gatunków grzybów psylocybinowych, z których najczęstszy to łysiczka lancetowata (Psilocybe semilanceata).
- Sezon to głównie jesień (wrzesień–listopad), po dłuższych okresach deszczowych.
- Typowe siedliska — wilgotne łąki, pastwiska, tereny podgórskie, obrzeża lasów.
- Posiadanie grzybów z psylocybiną jest w Polsce nielegalne na mocy ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.
- Inne gatunki w Europie: Psilocybe cyanescens, Panaeolus cyanescens, Panaeolus cinctulus, Gymnopilus junonius.
Grzyby halucynogenne w Polsce — występowanie
W wielu regionach naszego kraju rosną grzyby o właściwościach halucynogennych — ich rozpoznanie wymaga jednak solidnej wiedzy mykologicznej. Zróżnicowane warunki klimatyczne i glebowe sprzyjają obecności gatunków psychoaktywnych, szczególnie na terenach podgórskich i wilgotnych łąkach.
Grzyby psylocybinowe pojawiają się najczęściej jesienią, w miejscach wilgotnych. Zazwyczaj rosną w grupach liczących od kilku do nawet kilkuset owocników — przede wszystkim na pastwiskach, polach i obrzeżach łąk i lasów.
Dla osób zainteresowanych mykologią kluczowe jest nie tylko rozpoznanie siedlisk, ale przede wszystkim pewna identyfikacja gatunków — pomyłka może mieć poważne konsekwencje zdrowotne.
Zainteresowanie tymi gatunkami rośnie od lat — nie tylko jako ciekawostkami przyrodniczymi, ale przede wszystkim jako obiektami badań naukowych w kontekście terapii zaburzeń psychicznych.
Jakie gatunki grzybów psylocybinowych rosną w Polsce?
W Polsce występuje kilka gatunków zawierających psylocybinę, a osobnym przypadkiem jest muchomor czerwony — działający na zupełnie innym mechanizmie.
Łysiczka lancetowata (Psilocybe semilanceata)
Najpowszechniejszy grzyb psylocybinowy w Polsce to łysiczka lancetowata (Psilocybe semilanceata). Ten rodzimy gatunek można spotkać na terenach trawiastych, łąkach, pastwiskach i wrzosowiskach w wielu regionach kraju.
Łysiczkę lancetowatą charakteryzuje niewielki kapelusz (0,5–2,5 cm) o barwie od oliwkowej do brązowej, zależnej od wieku owocnika. Na wilgotnym, śliskim kapeluszu niekiedy widoczne bywają ciemniejsze plamy. Kształt kapelusza jest tępostożkowaty, przechodzący w dzwonkowaty w miarę dojrzewania. Trzon jest cienki (0,5–2 mm), ale potrafi osiągnąć nawet 15 cm długości — zwykle jaśniejszy niż kapelusz.
Blaszki są dość szerokie, wąsko przyrośnięte do trzonu, w kolorze od oliwkowobrązowego przez fioletowy aż po czarnobrązowy. Charakterystyczne jest to, że po uszkodzeniu grzyb niebieskieje w miejscach skaleczenia — oznakę obecności psylocyny i psylocybiny (sinienie to efekt utleniania psylocyny w kontakcie z powietrzem).
Łysiczka czarnobrązowa (Deconica montana)
Drugi najczęściej spotykany gatunek z rodzaju łysiczek w Polsce to Deconica montana, czyli łysiczka czarnobrązowa. Grzyb ten wyróżnia się niewielkim rozmiarem — kapelusz osiąga 0,7–2 cm średnicy, a trzon dorasta do 1–3 cm i ma nieco cylindryczny kształt. U młodych owocników jest twardy, z wiekiem staje się miękki i pusty w środku.
Blaszki są gęsto rozmieszczone, przyrośnięte i dość szerokie — od ciemnobrązowych u młodych okazów do średniobrązowych u dojrzałych. Gatunek ten charakteryzuje się występowaniem międzyblaszek.
Łysiczkę czarnobrązową można spotkać na pastwiskach, łąkach, torfowiskach i w lasach, wśród mchów i na wrzosowiskach, od kwietnia do października. Zawartość psylocybiny w D. montana jest w literaturze naukowej dyskutowana — część analiz nie wykrywa jej wcale lub w ilościach śladowych, stąd gatunek traktuje się raczej jako osobliwość mykologiczną niż pewny gatunek psychoaktywny.
Łysiczka czeska (Psilocybe bohemica)
Psilocybe bohemica, potocznie łysiczka czeska, jest rzadziej spotykana w Polsce niż łysiczka lancetowata. Owocniki rosną zarówno pojedynczo, jak i w grupach — najczęściej na zbutwiałym drewnie, kompostach, w ogrodach, parkach i przy poboczach dróg.
Kapelusz łysiczki czeskiej osiąga średnicę 20–50 mm i jest higrofaniczny: suchy ma barwę jasnoochrową, mokry zmienia się na rdzawobrązowy. Blaszki w młodych owocnikach są jasnobrązowe, z wiekiem ciemnieją. Trzon jest biały, smukły, o długości ok. 5–8 cm.
Zawartość psylocybiny w tym gatunku jest dość znacząca — Kysilka i Wurst (1990) wykazali stężenia porównywalne z P. semilanceata lub wyższe. Według relacji z literatury, po spożyciu 2 g suszonych owocników efekty psychodeliczne mogą utrzymywać się do 4–6 godzin.
Muchomor czerwony (Amanita muscaria)
Muchomor czerwony to jeden z najłatwiej rozpoznawalnych grzybów w polskich lasach. Choć zawiera substancje psychoaktywne, nie jest grzybem psylocybinowym. Najczęściej rośnie w lasach iglastych lub mieszanych, od sierpnia do listopada.
Charakterystyczny czerwony kapelusz z białymi kropkami (pozostałość po osłonie młodych owocników) zmienia kształt z kulistego u młodych okazów, przez półkolisty, po płaski z lekko wklęśniętym środkiem u dojrzałych osobników. Średnica może sięgać nawet 20 cm.
Trzon Amanita muscaria jest gruby, biały lub lekko kremowy, z charakterystycznym pierścieniem w górnej części. Od spodu kapelusz pokrywają gęsto rozstawione blaszki — od białych przez kremowe do żółtych.
Amanita muscaria nie zawiera psylocybiny — jej działanie opiera się na muscymolu i kwasie ibotenowym, które oddziałują na receptory GABA, nie serotoninowe. To zupełnie inny mechanizm niż w przypadku grzybów psylocybinowych.
Więcej o muchomorze czerwonym przeczytasz w naszym artykule Muchomor czerwony — właściwości, występowanie, działanie.
Status prawny grzybów halucynogennych w Polsce
Kwestie prawne warto znać — choćby po to, by świadomie poruszać się w tym temacie. Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii psylocybina jest klasyfikowana jako substancja psychotropowa, a posiadanie, uprawa i obrót grzybami ją zawierającymi jest nielegalne.
Istnieje jednak specyficzna kategoria produktów — growkity — które umożliwiają obserwację rozwoju grzybni w warunkach domowych. Sama grzybnia nie zawiera psylocybiny, dlatego growkity nie podlegają przepisom o substancjach zakazanych i ich posiadanie jest legalne.
Granica przebiega jasno: growkit z grzybnią to legalne narzędzie do obserwacji mykologicznych, natomiast dojrzałe owocniki zawierające psylocybinę podlegają już ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii.
Bezpieczeństwo i redukcja szkód
Identyfikacja gatunków halucynogennych wymaga rzetelnej wiedzy mykologicznej. Pomyłka przy rozpoznawaniu może prowadzić do spożycia trujących odmian — z konsekwencjami od dolegliwości żołądkowych po uszkodzenia narządów wewnętrznych.
Doświadczenie psychodeliczne bywa fascynujące, ale może też być trudne i destabilizujące — szczególnie bez odpowiedniego przygotowania, w niekontrolowanym otoczeniu lub u osób z predyspozycjami do zaburzeń psychicznych. Podejście oparte na redukcji szkód — edukacja, świadomość ryzyka, odpowiedzialne decyzje — jest tu kluczowe. Więcej o tym, jak bezpiecznie podejść do tematu, piszemy w artykule o dawkowaniu grzybów psylocybinowych.
Grzyby psylocybinowe są na całym świecie obiektem coraz intensywniejszych badań naukowych — przede wszystkim w kontekście terapii depresji, uzależnień i PTSD. Badania zespołu Griffithsa z Johns Hopkins (2016) i Carharta-Harrisa z Imperial College (2021) przynoszą obiecujące wyniki, choć nauka nie powiedziała tu jeszcze ostatniego słowa.
Podsumowanie
Polska jest domem dla kilku gatunków grzybów psylocybinowych — z łysiczką lancetowatą na czele. To temat, który wykracza daleko poza mykologiczną ciekawostkę: rosnące zainteresowanie naukowe badaniami z psylocybiną sprawia, że wiedza o tych gatunkach nabiera coraz większego znaczenia. Uważam, że świadoma edukacja — w duchu redukcji szkód — jest odpowiedniejsza od przemilczania tematu. Jeśli chcesz zgłębić temat dalej, zapraszam do lektury pozostałych artykułów.
Źródła
- Kysilka, R., & Wurst, M. (1990). “A novel extraction procedure for psilocybin and psilocin determination in mushroom samples.” Planta Medica, 56(3), 327–328. DOI
- Gartz, J. (1995). “Cultivation and analysis of Psilocybe species and an investigation of Galerina steglichii.” Annali Musei Civici di Rovereto, Vol. 10 (1994), 297–314.
- Nichols, D.E. (2016). “Psychedelics.” Pharmacological Reviews, 68(2), 264–355. DOI
- Griffiths, R.R., et al. (2016). “Psilocybin produces substantial and sustained decreases in depression and anxiety in patients with life-threatening cancer.” Journal of Psychopharmacology, 30(12), 1181–1197. PMC
- Carhart-Harris, R., et al. (2021). “Trial of psilocybin versus escitalopram for depression.” New England Journal of Medicine, 384(15), 1402–1411. DOI
- Johnson, M.W., Richards, W.A., & Griffiths, R.R. (2008). “Human hallucinogen research: guidelines for safety.” Journal of Psychopharmacology, 22(6), 603–620. DOI
Ten artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady medycznej ani prawnej. Status prawny grzybów psylocybinowych różni się w zależności od jurysdykcji — sprawdź obowiązujące przepisy w swoim kraju. Posiadanie grzybów zawierających psylocybinę jest w Polsce nielegalne.
