Łysiczka lancetowata (Psilocybe semilanceata) — gdzie rośnie, kiedy zbierać i jak rozpoznać

Łysiczka lancetowata (Psilocybe semilanceata) to pospolicie występujący w Polsce gatunek grzybów psylocybinowych z właściwościami psychoaktywnymi. Jej niewielkie owocniki, potocznie zwane „grzybami wolności”, można spotkać na łąkach i pastwiskach niemal w całym kraju. Od wieków pobudzały one wyobraźnię w polskim i słowiańskim folklorze, choć dopiero ostatnie dekady przyniosły naukowe poznanie biomedycznego potencjału zawartych w nich związków.

Czym jest łysiczka lancetowata?

Ten gatunek jest powszechnie spotykany w Europie oraz w niektórych regionach Ameryki Północnej i Australii. Zawiera związki psychoaktywne z grupy tryptamin i jest klasyfikowany w rodzaju Psilocybe — obejmującym wiele gatunków o podobnych właściwościach, m.in. Psilocybe cubensis.

Pod względem morfologii owocniki tego gatunku mają stożkowaty kapelusz z ostrym wierzchołkiem, barwy od jasnobrązowej do oliwkowej, często z niebieskawym odcieniem — jego średnica waha się od 0,5 do 2 cm. Charakterystyczna jest wyraźnie zaznaczona brodawka na szczycie kapelusza. Grzyb ma długi, bardzo smukły trzon, osiągający do 10–15 cm długości. Blaszki początkowo jasnobrązowe, z czasem ciemnieją do szarobrązowych lub fioletowobrązowych.

Gatunek zawiera głównie dwa aktywne związki psychoaktywne: psylocybinę i psylocynę. Działają na receptory serotoninowe, wywołując zaburzenia percepcji i świadomości, omamy wzrokowe i słuchowe. Pierwsze udokumentowane spożycie przez człowieka pochodzi z 1799 roku; od lat 60. XX wieku gatunek stał się jednym z najczęściej poszukiwanych przez osoby zainteresowane doświadczeniami psychodelicznymi. Obecnie trwają badania nad zastosowaniem zawartych w nim substancji w leczeniu depresji, uzależnień i PTSD.

Historia zetknięcia człowieka z niezwykłymi właściwościami tego gatunku jest długa i fascynująca. Już w 1799 roku miało miejsce pierwsze udokumentowane zatrucie tymi grzybami - uboga rodzina zebrała i zjadła okazy rosnące w londyńskim Parku Świętego Jakuba. Po posiłku wystąpiły u nich typowe skutki zażycia psylocybiny: śmiech, zawroty głowy, spowolnione reakcje, zaburzenia postrzegania.

Historia i odkrycie

Kolejne historyczne źródło na temat psychoaktywnych właściwości tych grzybów pochodzi z 1803 r., kiedy brytyjski przyrodnik James Sowerby opublikował ilustracje i opis gatunku pasujący do P. semilanceata. Przywołał on także wcześniejszy artykuł chemika Augustusa Brande na temat zatrucia rodziny w Parku Świętego Jakuba. Sam Sowerby zaklasyfikował opisywane przez siebie okazy jako Agaricus glutinosus.

Kolejnym przełomowym momentem było bezpośrednie wykrycie obecności psylocybiny w łysiczce lancetowatej w 1963 r. dzięki badaniom szwajcarskiego chemika Alberta Hofmanna i francuskiego mykologa Rogera Heima. Zainteresowali się oni tym gatunkiem po doniesieniach bankiera i etnomykologa-amatora R.Gordona Wassona na temat magicznych właściwości grzybów psylocybinowych używanych w obrzędach rdzennych plemion Meksyku.

Odkrycie to zbiegło się w czasie z narodzinami kontrkultury lat 60. XX wieku i spowodowało prawdziwy boom na łysiczki wśród młodzieży Europy i Ameryki Północnej. Bez trudu można je było znaleźć na terenach trawiastych, obrzeżach lasów, miejscach wypasu krów czy pobliskich łąkach, a ich popularność zrównała się niemal z marihuaną czy LSD. Miały one znaczący wpływ na ruch hippisowski oraz walkę o liberalizację ówczesnych restrykcyjnych przepisów narkotykowych.

Gdzie rośnie łysiczka lancetowata?

Psilocybe semilanceata preferuje klimat umiarkowany i rośnie niemal w całej Europie, w tym w Polsce. Szczególnie pospolicie występuje w górach i na terenach podgórskich — na polanach, łąkach i pastwiskach w Karpatach, Sudetach czy pasmach górskich Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Można ją też spotkać na niżu, np. na Roztoczu, Polesiu, Równinie Lubelskiej, Wyżynach: Małopolskiej, Lubelskiej. Zasiedla trawiaste obszary, polany i przydroża.

Gatunek woli miejsca bogate w składniki odżywcze — porasta suchą, zmineralizowaną glebę na terenach wypasanych, gdzie zwierzęta dostarczają obfitego nawozu. Żyzne pastwiska w pobliżu szałasów i polan przyległych do koszarowisk to jej ulubione siedliska. Rośnie też przy brzegach lasów — podobnie jak spokrewniona łysiczka cytryńcowa.

Kiedy rośnie łysiczka lancetowata?

W Polsce sezon owocowania łysiczki lancetowatej przypada na miesiące jesienne — szczyt owocowania przypada na wrzesień i październik. Występuje też okazjonalnie wiosną — w maju i czerwcu. Owocniki pojawiają się po dłuższych okresach deszczowych i wilgotnej pogodzie. W suche lata niemal nie owocuje.

Systematyka i klasyfikacja

W systematyce grzybów, według Index Fungorum Psilocybe semilanceata klasyfikowana jest w następujący sposób:

Gatunek opisał jako pierwszy Elias Magnus Fries w 1838 roku, nadając mu nazwę Agaricus semilanceatus. Aktualną nazwę naukową Psilocybe semilanceata nadał mu Paul Kummer w 1871 roku.

Dawniej stosowano również inne synonimy naukowe dla tego taksonu:

• Agaricus semilanceatus
• Geophila semilanceata
• Panaeolus semilanceatus

W polskim piśmiennictwie mykologicznym Psilocybe semilanceata określana była jako kołpaczek lancetowaty lub cierniówka lancetowata. Obecnie przyjęta polska nazwa tego gatunku, wprowadzona w 1987 roku, to łysiczka lancetowata.

Identyfikacja i rozpoznanie w terenie

Identyfikacja łysiczki lancetowatej w terenie może nastręczać pewnych trudności — jest stosunkowo niewielka, a wygląd zmienia się w zależności od wieku i stopnia uwodnienia. Mimo to gatunek ma kilka charakterystycznych cech, które pomagają go rozpoznać.

Jak wygląda łysiczka lancetowata?

Do najważniejszych należą wysmukły, stożkowy do lejkowatego, gładki i śliski kapelusz z wyraźną brodawką na szczycie. Najczęściej ma on kolor od oliwkowego przez brązowy do ciemnobrązowego, czasami z odcieniem zielonkawo-niebieskawym. Wysuszone owocniki bardzo bladną i jaśnieją. Trzon jest niezwykle cienki (1-3 mm), smukły, często wygięty, wysokości 5-15 cm. Na tle trawy trudno go dostrzec. Blaszki początkowo bladobrązowe, z czasem ciemnieją do szaro-fioletowych.

Charakterystyczną cechą rodzaju Psilocybe jest sinienie tkanek po uszkodzeniu. U P. semilanceata jest ono niewyraźne i często ogranicza się jedynie do podstawy trzonu, która przybiera niebieskawe zabarwienie. Warto zwrócić uwagę też na drobne pozostałości osłony częściowej w postaci niewyraźnych pierścieni na trzonie. Zapach bywa opisywany jako mączny lub ziemisty.

W razie jakichkolwiek wątpliwości co do identyfikacji lepiej zrezygnować ze zbioru. Możliwe jest bowiem pomylenie z trującymi gatunkami z rodzaju łysiczka czy konicybe. Porada doświadczonego grzybiarza lub atlas grzybów może okazać się nieoceniona dla początkujących.

Psilocybe semilanceata — potencjał psychoaktywny

Potencjał psychoaktywny po spożyciu łysiczki lancetowatej zawdzięczamy kilku związkom chemicznym z grupy tzw. tryptamin. Najważniejszą i występującą w najwyższym stężeniu jest psylocybina. Jej zawartość w suszonych owocnikach tego gatunku wynosi średnio ok. 1% suchej masy grzyba, choć może wahać się w szerokim zakresie od 0,2 do nawet 2,4% — czyniąc ją jednym z najsilniejszych gatunków psylocybinowych w Europie. Dla porównania, tropikalny Panaeolus cyanescens może zawierać do 1,6% psylocybiny.

Oprócz psylocybiny w łysiczce lancetowatej obecne są również pochodne tego alkaloidu - głównie psylocyna oraz występująca tylko w śladowych ilościach baeocystyna. Psylocyna powstaje w wyniku defosforylacji psylocybiny w organizmie człowieka i odpowiada za większość odczuwanych efektów działania grzybów psylocybinowych.

Zgodnie z badaniami Griffithsa i współpracowników objawiają się one głównie zaburzeniami percepcji i świadomości, intensyfikacją wrażeń zmysłowych, halucynacjami i zmienionym poczuciem czasu oraz przestrzeni. Towarzyszyć mogą im stany podniesionego nastroju, kreatywnego natchnienia, euforii lub przeciwnie — niepokoju i lęku.

Intensywność oraz rodzaj doświadczanych efektów są silnie zależne od nastawienia i osobowości osoby doświadczającej oraz przyjętej dawki. Badania wskazują, że psylocybina nie jest substancją uzależniającą fizycznie, a Griffiths et al. (2006, 2016) wykazali, że kontrolowane doświadczenia z jej udziałem mogą prowadzić do długotrwałych pozytywnych zmian w dobrostanie psychicznym.

Dawkowanie i spożywanie łysiczki lancetowatej

Ponieważ spożywanie łysiczki lancetowatej jest nielegalne, trudno znaleźć rzetelne informacje na temat bezpiecznych dawek tego grzyba (ogólne zasady opisujemy w artykule o dawkowaniu grzybów psylocybinowych). Można jedynie opierać się na relacjach i opiniach użytkowników, publikowanych w internecie. Opisywana w literaturze dawka suszonych owocników zawiera się w przedziale od 0,5 do 2 gramów. Relacje użytkowników opisują ekwiwalent 5–20 świeżych owocników, choć przelicznik ten jest wysoce indywidualny ze względu na zmienną zawartość psylocybiny.

Należy jednak zachować dużą ostrożność, gdyż związki psychoaktywne nie rozkładają się równomiernie między owocnikami. Oznacza to, że niektóre z nich mogą zawierać znacznie większe ilości substancji czynnych niż przeciętna. W literaturze dotyczącej redukcji szkód opisuje się stopniowe zwiększanie dawki i uważną obserwację reakcji organizmu. Osoby zainteresowane mykologią w bezpieczny i legalny sposób mogą wybrać growkity z grzybnią Psilocybe cubensis.

Skutki uboczne i bezpieczeństwo

Gatunek zawiera związki psychoaktywne, które w odpowiednich dawkach mogą być toksyczne i niebezpieczne dla zdrowia. Jednak w przeciwieństwie do wielu trujących grzybów, nie zawiera metabolitów somatycznie toksycznych — zagrożenie wynika przede wszystkim z działania psychoaktywnego.

Do potencjalnych skutków ubocznych spożycia należą mdłości, wymioty, biegunka, kołatanie serca, lęk i ataki paniki. Przy zbyt dużych dawkach możliwe są silne reakcje dysocjacyjne, omamy wzrokowe i słuchowe oraz utrata kontaktu z rzeczywistością. Literatura kliniczna wskazuje na podwyższone ryzyko trwałych trudności psychologicznych u osób z zaburzeniami psychicznymi w wywiadzie lub obciążeniem genetycznym — dla tej grupy kontakt z psychodelikami jest szczególnie nieodpowiedni.

Realne niebezpieczeństwo tkwi też w możliwości pomylenia z bardzo podobnymi trującymi gatunkami z rodzaju łysiczka czy konicybe. Identyfikacja musi być absolutnie pewna, a w razie jakichkolwiek wątpliwości — lepiej zrezygnować ze zbioru.

Status prawny łysiczki lancetowatej w Polsce jest jednoznaczny — jest ona nielegalna z dwóch niezależnych podstaw prawnych. Z jednej strony podlega ochronie gatunkowej grzybów, z drugiej zawiera substancje zakazane prawem.

Status prawny w Polsce

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska, ten gatunek figuruje na liście grzybów objętych ochroną częściową. Oznacza to zakaz fizycznego niszczenia jej owocników i grzybni, zrywania, zbioru, pozyskiwania i przetrzymywania. Wyjątek stanowi zbiór owocników do celów naukowych na podstawie specjalnego zezwolenia Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska.

Z drugiej strony — tak jak inne grzyby psylocybinowe — zawiera substancje psychoaktywne z grupy tryptamin (głównie psylocybinę i psylocynę), które zgodnie z Ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii zaliczane są do środków odurzających, których posiadanie oraz wprowadzanie do obrotu jest nielegalne.

Podsumowanie

Owocniki tego gatunku zawierają substancje psychoaktywne, które są przedmiotem intensywnych badań naukowych — przede wszystkim w kontekście terapii depresji, uzależnień i PTSD. Jako gatunek europejski nie ma udokumentowanej historii rytualnego użycia, jednak od lat 60. XX wieku odegrała istotną rolę w europejskiej i północnoamerykańskiej kulturze psychodelicznej.

Psilocybe semilanceata to jeden z tych gatunków, które od dziesięcioleci inspirują zarówno badaczy, jak i osoby poszukujące głębszego poznania siebie. Uważnie śledzimy postępy nauki w tej dziedzinie — bo z każdym rokiem odkrywane są kolejne warstwy złożoności tych związków i ich wpływu na ludzką psychikę. Jak zawsze — rzetelna wiedza jest tu najlepszym punktem wyjścia.

Źródła

1. Gartz, J. (1995). New Aspects of the Occurrence, Chemistry and Cultivation of European Hallucinogenic Mushrooms. Annali del Museo Civico di Rovereto, 10(1994), 297–314.
2. Solheim, L. (2007). The content of Psilocybin in Norwegian Psilocybe semilanceata. Planta Medica, 73(09). DOI
3. Pedersen-Bjergaard, S., et al. (1997). Determination of psilocybin in Psilocybe semilanceata by capillary zone electrophoresis. Journal of Chromatography B, 694(2), 375–381. PMID 9252052
4. Griffiths, R.R., et al. (2006). Psilocybin can occasion mystical-type experiences having substantial and sustained personal meaning and spiritual significance. Psychopharmacology, 187(3), 268–283. DOI
5. Griffiths, R.R., et al. (2016). Psilocybin produces substantial and sustained decreases in depression and anxiety in patients with life-threatening cancer. Journal of Psychopharmacology, 30(12), 1181–1197. DOI
6. Johnson, M.W., Richards, W.A., Griffiths, R.R. (2008). Human hallucinogen research: guidelines for safety. Journal of Psychopharmacology, 22(6), 603–620. DOI

Ten artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady medycznej ani prawnej. Status prawny grzybów psylocybinowych różni się w zależności od jurysdykcji — sprawdź obowiązujące przepisy w swoim kraju. Posiadanie grzybów zawierających psylocybinę jest w Polsce nielegalne.